HAVÎN
“Havîn e,kêvir bavêje kulînê”
PÛŞBER(HEZÎREN):Navekî hevedudanî ye.Bi peyvên "pûş" û
"per"ê pêk tê.Di vê demê de giyayên çiyayan wisa hişk dibin ku wekî perekî.Ba li wan dikeve û difirin.Di kurdîyê
de ji giyayê hişkolek re "pûş" tê gotin.Lewma navê pûşperê li vê mehê kirine.
Navên vê mehê yên din;mendaremang,perper,havîna pêşîn,xîve,xewê, peran,tîrmeh,bêderan,barran
birran e.
Havîn li gorî salnameya kurdî di 11
hezîranê de dest pê dike.Vê rojê roj dikeve xerçengê[1](
bi miladî ev roj 21’ê Hezîrenê ye).Ji vê rojê re“rojveger”jî tê gotin.Ji vê rojê şûnde
rojên dê hêdî hêdî kêm û şevên jî dirêj bibin.Kal û pîrên me bi vê pêşgotinê ve
serê havînê piştrast kirine;“Yazdehê hezîrenê serê havînê,berê xwe bide
zivistanê.”Ango zivistana koleger destê xwe yê bide li ber gûhê xwe yê bê.Hewayê her
biçe sar bibe.
Di qewlên kurdên êzîdîyan dde navê vê
mehê weha derbas dibe;
"Hezîran
dibêje gulanê xwehê tu meheke bî extiberê.Eger padşahî bi serê te sist bike
hefsarî;tê kevir û kuçikan bibarî.Gulan dibêje nesîbî ne bi destê min e.Bi
destê mîrê mezin e.Teyr bi emir û ferwara wî difire.Hezîrenê deng dihilîl e.Ez
dibiriqim ser çendî bendê miskîn e.”[2]
Di vê mehê de;
a)Çinîna ceh
û geniman;”Genim firîk e ,mela şirîk e.”
Ku 25 roj ji adarê derê ,genim dikeve
bêreqê.Li ber germa havînê distewe û tê ber bi çinînî.Wek yê cehan genim jî
pirranî bi paleyan ve tê çinîn.Piştre liqatvan*
û pez dikevinê zeviyan. Cihên di çal de an jî ne zêde bilind de genim berîya meha
tebaxê tê çînin.
Di 21‘e Hezîrenê de bi rovegera havînê ve li deştan
cêh tê çînin.Cihên bilind û bintara çîyayan jî çawa tirmeh diqede û tebax dest
pê dike tê çînin.Genim jî wekî cêh li çîyayan an jî li nêzikî çîyayan
dereng û cîhên din zû tê çînin.Mînak li bakûrê Serhedê çima ku hewa havînê
hênik e heta meha Îlonê hema hema heta meha Cotmehê jî tê çinîn.
Şêweya
çinînê:
Çar
pale li dû hev dasan digerînin ku bidine bi ser hev ew dibe qefleyek.Qefle jî bi ser
hev tên komkirin ew jî dibe rewakek.Palê û qefilvan dor bi dor vî karî dikin.Rawestgehan
wan di bin konê wan e.Bi destûra paleyan qefilvan jî dikarin li bin kon
birawestin.Leqetvan li dû qefilvanan dikevine pirezêyê. Ji yên mayîn ve ji xwe re
leqatê didin bi ser hev.Xwediyê erdan bona xêra xwe leqatan didin şivan,gavan û
xizanan.Dawîya vî karî xwedîyê erdê
pezekê serjê dike dem wek şahîyekî bi
stran,hilobî,hirboqîyê derbas dibe.Gidîş û rewak bi deweyan,hespan,gayan tên
kişandin,têne bêndêrên** gundan.Piştre jî ceh û genim ji sapên xwe tên
veqetandin.
Navên vê mehê yên din; temmûz, havîna navîn ,xermanana ,serîseng
,soran ,mêwegenan ,nixşan, cûxînan, berepayîz,newruxşan e.
Di vê mehê
de;
a)Çileyê Havînê;
Çileyê
havînê serê meha Tîrmehê dest pê dike
heta stêrka Qurixê [3]hiltê
jî dewam dike.Di dawîya Hezîrenê ango li serê Tirmehê dest pê dike heta nav Tebaxê didome.Çava ku Mêzîn di serê meha Kanûna Pêşîn de diçe ava vêga li gorî
hesabên hesabdaran zivistan dest pê dike.Çile wek navê xwe 40 rojan berdewam dike.Di
vê havîna germ de çirçirk ji ber qirçîna xwe diteqin û erd jî ji ber hişkayîya germê diqelişe.
Di bazar, gidîş û rawekan de peyvên bi taybet:
Cêz(koma dexlûdan wek ya genim ûwd ) bi wan pîvanan bi par dibin û tên firotan.kêl(16olçek),olçek(elb,stîl, li Serhedê dewsa elbê teneke tê bi kar anîn). Bênder-bêder(cihê dexlûdan û kayê ji hev derdixînin).
TEBAX(GELAWÊJ): Navê vê
mehê yên din;xermanan,havîna paşîn,çilehavîn,berewpayîz.
“Tebax
e kakil û mewîja raxe”.
Di vê mehê de, stêrka Gelawêj xwiya dibe û dinya hêdî hêdî ber bi sermayê ve diçe.
Îca ji pey kişandina dexlûdanan dest bi cerecerê bê kirin.
Cercere-cencere(amûreka dexlûdan pê tê kutan,dan û kayê ji hev diqetînin).Bi patosan an gaman(cencere) ve libên dexlûdanan ji kayê vediqetînîn.Kayê dikine çel an kadînan(merek- li serhedê).
[1] birca
kevjalê- rojvegera havînê
[2]
Tolan,Kemal,Nasandina kevneşopên êzîyatîyê,Weşanên Perî,Çapa
Yekem,rr.36,Stenbol,Çileyê Pêşîn2006
*liqatvan:Kesên ku berhevdana bermahîyên cêh û qenim
dikin ango liqatê dikin.
**bêndêr:Bêder,melaxme.Cihêkî dexlûdan ji tê jev qetandin.
Yorumlar
Yorum Gönder